5.00 (1 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Dwór Cicibór Duży


Właściciele i majątek
W XVI wieku Cicibór został nadany przez Kazimierza Jagiellończyka niejakim Owłaszce i Juszcze. W 1577 roku jego właścicielką była Piotrowa Kopciowa. W roku 1580 w imieniu swojej małżonki pobór z tego majątku opłacił Stanisław Oleński. Krótko potem dobra należały do Mikołaja Kiszki h. Dąbrowa, wojewody podlaskiego. Mikołaj był dwukrotnie żonaty: z Marianną Mścisławską oraz Barbarą Chodkiewicz h. Kościesza, z którą miał syna Mikołaja i córki: Barbarę i Annę. Zmarł w 1587 roku. Zanim to nastąpiło - 26 kwietnia 1583 roku - zapisał dobra Biała (Podlaska), Cicibór, Grabanów, Worgule, Dokudów i Kozierady żonie w zamian za 20.000 kop groszy litewskich. Po śmierci męża Barbara przekazała część swych dóbr synowi. W 1591 roku pożyczyła od Mikołaja Krzysztofa “Sierotki” Radziwiłła h. Trąby 20.000 złotych, zastawiając tym samym swoje dobra. Nie będąc w stanie spłacić długu 26 czerwca 1594 roku sprzedała je Radziwiłłowi. W ten sposób na wiele dziesięcioleci Cicibór trafił do klucza dóbr Radziwiłłowskich.
Mikołaj Radziwiłł urodził się w Ćmielowie 2 sierpnia 1549 roku, jako syn Mikołaja i Elżbiety Szydłowieckiej h. Odrowąż. Przydomek swój zawdzięcza wczesnej śmierci swoich rodziców. Matka zmarła w 1562, a ojciec 1565 roku. Mikołaja adoptował Jerzy Ilinicz, hrabia na Mirze, właściciel wielu majątków na Litwie. W młodości Iliniczem opiekował się ojciec Sierotki, stąd Jerzy odpłacił się biorąc pod opiekę młodego Mikołaja, a ponieważ umarł bezdzietnie - swój majątek zapisał młodemu Radziwiłłowi. 24 listopada 1584 roku Mikołaj wziął ślub z Halszką Wiśniowiecką h. Korybut. 20 stycznia 1601 roku zapisał na wypadek swojej śmierci Białą, Cicibór, Kownatki, Worgule i Klonowicę synowi - Aleksandrowi Ludwikowi. Zmarł w Nieświeżu 28 lutego 1616 roku.
Aleksander urodził się w Nieświeżu 4 sierpnia 1594 roku. Był trzykrotnie żonaty: z Teklą Anną Wołłowicz h. Bogoria, Katarzyną Tyszkiewicz h. Leliwa i z Marią Lukrecją de Storzzi. Zmarł we włoskiej Bolonii 30 marca 1654. Kolejnym właścicielem dóbr został jego syn z pierwszego małżeństwa - Michał Kazimierz Radziwiłł. Za jego panowania dóbr nie ominęły wojny ze Szwedami. Na ich skutek w całych dobrach bialskich o ponad 40 procent zmniejszyła się ilość dymów (ze 1738 w 1650 roku do 1015 w 1667 roku). Odbudowa zniszczeń to zasługa Michała Kazimierza i jego żony Katarzyny Sobieskiej h. Janina - siostry króla Polski, Jana III Sobieskiego. To Katarzyna po śmierci męża (14 listopada 1680 roku) zarządzała majątkiem. Za jej czasów w Ciciborze powstała letnia rezydencja Radziwiłłów wg projektu Bellottiego. Katarzyna zmarła w Warszawie 29 września 1694 roku. Po jej śmierci dobra trafiły w ręce syna - Karola Stanisława Radziwiłła, urodzonego w Krakowie 27 listopada 1669 roku. 6 marca 1691 roku w Wilnie wziął on ślub z Anną Sanguszko h. Pogoń Litewska. Karol Stanisław zmarł 2 sierpnia 1719 w Białej Podlaskiej. Dobrami przez długie lata zarządzała jego żona. Zmarła w Białej Podlaskiej 23 grudnia 1746 roku. Dobra bialskie odziedziczył wtedy najmłodszy syn - Hieronim Florian Radziwiłł, urodzony w Białej Podlaskiej 4 maja 1715 roku. 30 sierpnia 1740 roku ożenił się z Teresą Sapiehą h. Lis, następnie z Magdaleną Hutten-Czapską h. Leliwa i ostatecznie z Anielą Miączyńską h. Suchekomnaty. Pomimo trzech małżeństw Hieronim nie doczekał się dzieci. Zmarł w Białej Podlaskiej 17 maja 1760 roku. Po nim na krótko, bo do swojej śmierci nastąpionej 15 maja 1762 roku - dobra przeszły w ręce starszego brata Michała Kazimierza “Rybeńki” Radziwiłła. Po nim odziedziczył syn - Karol Stanisław “Panie Kochanku” Radziwiłł. W 1764 roku na 3 lata Radziwiłłowie utracili swe dobra. Karol Radziwiłł jako przeciwnik elekcji Poniatowskiego został zmuszony do emigracji. W tym czasie jego dobra zostały wzięte w sekwestr. W 1767 roku Radziwiłł powrócił z wygnania i przy poparciu Rosji odzyskał utracone dobra. W 1772 roku ponownie został zmuszony do opuszczenia kraju. Dobra przejął pułkownik rosyjski Czerniszow. Po kilku latach wróciły jednak do Radziwiłłów. W 1778 roku Karol Stanisław przekazał dobra bratu - Hieronimowi Wincentemu, ożenionemu z Zofią Fryderyką von Thurn und Taxis. To ona po śmierci Hieronima (18 września 1786 roku) objęła majątek. Po upadku Rzeczypospolitej wyjechała jednak wraz z synem Dominikiem Hieronimem do Niemiec. Dobrami bialskimi zarządzał Andrzej Kazanowski. Dominik Hieronim zmarł w wieku 27 lat - 11 listopada 1813 roku
W 1809 roku folwark Cicibór wziął w posesję zastawną Kasper Gruszecki, urodzony w 1771 roku w Bychawce (lubelskie), syn Ignacego i Ludwiny Daszkiewicz h. Korybut. 15 sierpnia 1799 roku wziął w Lublinie ślub z Franciszką Chociszewską, córką Marcina i Anieli Oziębłowskiej. Para doczekała się pięciorga dzieci: Ludwika Seweryna Kacpra (01.01.1801-05.07.1860), Konstantego Franciszka (1803-16.05.1874), Rozalii Franciszki, Karoliny Henryki oraz Władysława Benedykta. 4 sierpnia 1817 roku para uzyskała rozwód w Warszawie. Franciszka zmarła 20 lipca 1843 roku. Pochowana została na warszawskich Powązkach. Kasper pełnił funkcję sędziego apelacyjnego Królestwa Polskiego. Był kawalerem Orderu św. Stanisława II klasy.
Z inwentarza dóbr spisanego w 1818 roku dowiadujemy się o dworze drewnianym, wybudowanym w 1811 roku, gontami krytym. Posiadał 7 pokojów i 12 okien, a także ganek na dwóch słupkach wsparty. Za dworem znajdował się młyn, od którego prowadziła grobla do wsi. Oprócz dworu w folwarku znajdował się drewniany lamus, spichlerz, stajnia na 4 konie, chlewy, obora i szopa. Istniała także gorzelnia. Ogrodzenie folwarku i dziedzińca, zbudowane z żerdzi i płotu chruścianego, było w kiepskim stanie.
Kasper Gruszecki ostatecznie w 1820 lub 1822 (różne źródła) wykupił folwarki: Cicibór, Worgule, Terebella i Łukowce wraz z wsiami: Worgule, Jagodnica, Szubszczyzna, Cicibór Wielki i Mały i Łukowce od Prokuratora Masy Radziwiłłowskiej występującego w imieniu nieletnich: Stefanii i Aleksandra Radziwiłłów. Transakcja opiewała na kwotę 556.486 złotych.
Kasper zmarł w Warszawie 6 kwietnia 1836 roku, w wieku 65 lat. Po nim dobra odziedziczył najmłodszy syn - Władysław Benedykt Józef Gruszecki, urodzony w Worgulach 19 marca 1812 roku. Władysław ożenił się 16 lipca 1835 roku w Białej Podlaskiej z Ludwiką Marianną Lewicką, urodzoną w Białej Podlaskiej córką Wincentego i Barbary. Ludwika urodziła Władysławowi dwóch synów: Konstantego i Aleksandra. Zmarła 3 lutego 1850 roku, po ciężkiej - 13-letniej - chorobie. Pochowana została na warszawskim cmentarzu powązkowskim. Pięć lat później (30 sierpnia) Władysław ożenił się po raz drugi. Tym razem z Aleksandrą Pruszak h. Leliwa.
Władysław ukończył warszawski konwikt pijarów. Następnie rozpoczął studia prawnicze. Nie ukończył ich jednak na skutek wybuchu powstania listopadowego, w którym wziął udział jako podporucznik 1. Pułku Ułanów. Po przejściu do Prus został internowany. Do Warszawy wrócił w 1832 roku i rozpoczął praktykę w prywatnym domu handlowym. W 1835 roku powrócił do rodzinnego majątku. Od 1838 roku pełnił funkcję radcy dyrekcji głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. W 1846 roku został do szczególnych poruczeń w Banku Polskim. Po kilkunastu latach został dyrektorem wydziału przemysłowego tegoż banku. Od 1860 roku był członkiem Rady Głównej Opiekuńczej Zakładów Dobroczynności, a w latach 1862-63 pełnił obowiązki czasowego członka Rady Stanu. W 1860-74 był członkiem redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. Był również współzałożycielem „Roczników Gospodarstwa Krajowego”. Zmarł w Warszawie 6 marca 1876 roku. Pochowany został na Powązkach.
W 1845 roku Cicibór należał do Józefa Budziszewskiego, sędziego pokoju okręgu bialskiego. W 1862 roku dziedzicem dóbr Cicibór, Terebella i Józefek był Tomasz Budziszewski h. Grzymała, syn Gabriela i Marianny Zwolińskiej. Tomasz ukończył Uniwersytet Warszawski. Pracę rozpoczął jako urzędnik województwa podlaskiego. Pełnił funkcję rewizora gubernialnego dochodów skarbowych, następnie asesora urzędu akcyznego, by ostatecznie zostać radcą prawnym. W 1836 roku poślubił Emilię Salomeę Bohm, córkę Antoniego i Tekli. Ślub odbył się w parafii Dobre na Mazowszu. Tomasz zmarł w Ciciborze 5 sierpnia 1872 roku, przeżywszy 76 lat. Pochowany został na cmentarzu w Białej Podlaskiej. Po jego śmierci dobra odziedziczył syn Ludwik Wacław Budziszewski, urodzony w Siedlcach 9 września 1844 roku, powstaniec styczniowy. Ludwik poślubił Zofię Krompolec h. Pobóg, z którą doczekał się córki Zofii Eweliny Marii, urodzonej w 1872 roku.
Emilia Budziszewska zmarła w majątku Woroblin 1 lipca 1886 roku, w wieku 74 lat. Pochowana została na cmentarzu w Białej Podlaskiej. Prawdopodobnie po śmierci męża zamieszkała u córki w Woroblinie, który należał do jej zięcia Ludwika Bryndzy.
Odziedziczone przez Ludwika dobra miały ogólną rozległość 64 włók i 3 mórg, z czego 10 włók zajmowały łąki, a 20 włók las. Ziemia była dobra, budowle murowane. Żadnych szachownic i wspólności pastwisk. Dwór był obszerny i wygodny w Ciciborze i Terebelli.
Po ich przejęciu Ludwik zamierzał je sprzedać, gdyż w tym czasie nabył majątek w powiecie grójeckim. Odwiodła go od sprzedaży okoliczność wybrania jego osoby na sędziego gminnego w 1879 roku. Stało się to, gdy przebywał w swoim nowym majątku. Włościanie po dokonaniu wyboru udali się do rządcy majątku Cicibór prosząc go, aby zobowiązał dziedzica do przyjęcia obowiązków sędziego, a jeśli te będą dla niego uciążliwe, do przyjęcia posady zastępcy i stałego zamieszkania w Ciciborze. Ludwik odebrawszy wiadomość od rządcy w chwili, gdy miał podpisać kontrakt sprzedaży Cicibora, był tak ujęty okazaną mu życzliwością włościan, iż mimo korzystnych ofert wycofał się ze sprzedaży oraz zamieszkał w Ciciborze. W następnych latach Ludwik pełnił również funkcję delegata taksowego powiatu bialskiego i członka zarządu Towarzystwa Dobroczynności w Białej.
W 1880 roku folwark Cicicbór zajmował obszar 1228 mórg. Funkcjonowała w nim gorzelnia. W 1891 roku dobra Cicibór obejmowały już obszar 607 mórg. W 1900 roku na wydobywano w majątku torf. W tym celu powstała kolej konna, zwożąca go do składu.
W 1898 roku Ludwik Budziszewski ofiarował bezpłatnie włókę ziemi z małym laskiem pod budowę przytułku dla obłąkanych nieuleczalnych, gdyż zakład w Tworkach był przepełniony i władze chciały pobudować podobne przytułki w każdej guberni. 10 lat później gazety pisały o tym, iż Budziszewski w 1899 roku sprzedał część swojego gruntu wraz z włóką pod szpital Turubińskiemu, zastrzegając iż szpital ma powstać. Turubiński odsprzedał tą ziemię wkrótce duchownemu prawosławnemu, Szymańskiemu. Ten wyciął las, a następnie grunty rozparcelował. Przytułek nigdy nie powstał.
Podczas I WŚ dwór w Ciciborze został spalony przez Kozaków. Został odbudowany po 1921 roku. Środki na jego odbudowę pochodziły z parcelacji majątku. W 1921 roku w folwarku Cicibór Wielki znajdowały się 2 budynki mieszkalne. Zamieszkiwało go 41 osób: 20 mężczyzn i 21 kobiet. 33 osoby były wyznania rzymsko-katolickiego - 8 prawosławnego. Wszyscy natomiast deklarowali narodowość polską.
Ludwik Budziszewski zmarł między 1909 a 1924 rokiem. Jego żona Emilia zmarła w Ciciborze 1 listopada 1924 roku. Pochowana została na cmentarzu w Białej Podlaskiej.
Majątek odziedziczyła ich jedyna córka - Zofia. Poślubiła ona 14 sierpnia 1902 roku Kazimierza Gierkiewicza, urodzonego 23 marca 1863 roku, syna Feliksa, radcy honorowego i kasjera Komory Grodziskiej i Marii Strzeszewskiej h. Lubicz.
W 1924 roku w majątku znajdował się ogród owocowy z 300 drzewami. Był także ogród warzywny, który zajmował obszar 2 mórg. Kazimierz Gierkiewicz z żoną posiadali również 100 krów. Majątek jednak stopniowo podupadał. Ogrody wystawiono w dzierżawę. W 1934 roku komornik zlicytował w majątku 3 sterty żyta, w 1936 roku - kolejne dwie.
W 1928 roku majątek zajmował obszar 443 mórgi, z czego 260 mórg zamjmowały grunty orne, 90 mórg łąki, 80 mórg pastwiska, a 6 mórg znajdowało się pod zabudową i ogrodami.
Kazimierz zmarł w Ciciborze 17 sierpnia 1939 roku.
We wrześniu 1939 roku do Cicibora weszły wojska radzieckie, które zdewastowały i ograbiły dwór. W latach 1939-44 majątek znajdował się pod zarządem niemieckim. Latem 1944 roku kwaterowały tu wracające z frontu wschodniego oddziały węgierskie.
Po II wojnie światowej - do 1947 roku - majątkiem zarządzał z ramienia Państwowych Nieruchomości Ziemskich Oddziału w Lublinie oddelegowany rządca. W 1947 roku majątek przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne w Roskoszy, a w budynku dworskim umieszczono szkołę. Po reformie administracyjnej z 1954 roku w dworze umieszczono posterunek Milicji Obywatelskiej i biura Gromadzkiej Rady Narodowej. W 1958 roku na terenie dawnego majątku utworzono Stację Doświadczalną Oceny Odmian, przeniesioną tutaj z Cieleśnicy. Stacja zajęła obszar 206,77 ha użytków rolnych.

Obecnie dwór stanowi własność prywatną. Jednak właściciel nie interesuje się budynkiem. Po pożarze straszy powybijanymi oknami.


Ciekawostka
W latach 60. XX wieku powstała piosenka Panny z Cicibora, którą wykonywał Kazimierz Grześkowiak. W wywiadzie udzielonym w 1991 roku opowiadał o genezie piosenki:

Powiem lepiej skąd się wzięły te panny z Cicibora. Dawny dziedzic tamtejszego majątku był nietypowy. Nie przehandlował go, nie przepił, a prze... Każda jego wybranka dostawała w nagrodę krowę i morgę ziemi. Biedak zbankrutował, ale tak okolicę podrasował, że dziewczyny uchodzą za najpiękniejsze w Bialskopodlaskiem.

 

Więcej zdjęć w Galerii

 

Źródła:

  • Gazeta Warszawska 1829, 1835, 1872, 1892
  • Kurjer Warszawski 1836, 1843, 1845, 1850, 1870, 1872, 1873, 1886, 1898, 1900, 1901, 1924, 1939
  • Głos Warszawski 1908
  • Gazeta Kartuska 1924
  • Gazeta Polska 1934
  • Express Lubelski i Wołyński 1936
  • Wiek 1879
  • Słowo 1891
  • Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 4, Województwo lubelskie, 1924
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich T. I, Warszawa 1880
  • Tadeusz Wasilewski, Tadeusz Krawczak, Z nieznanej przeszłości Białej i Podlasia, Biała Podlaska 1990
  • www.ipsb.nina.gov.pl
  • www.culture.pl
  • www.testowy.minigo.pl
Zespół Dworsko-parkowy
Skład zespołu Dwór, park, spichlerz, obora
Stan zachowania Zniszczony
Zastosowanie Opuszczony
Rejestr zabytków Brak
Gminna ewidencja zabytków Dwór, park, spichlerz, obora
Dostępność Dostępny z zewnątrz

Lokalizacja

21-500, Cicibór Duży, Polska

Komentarze